ترجیح می دهم که حقیقتی مرا دائماً بیآزارد، تا اینکه دروغی بخواهد مرا موقتاً بیآرامد!

در علم جامعه شناسی اصطلاحی تحت عنوان آئینه اجتماعی طرح شده است که طی آن به افراد توصیه می شود که برای شناسائی هر چه بیشتر خود و قابلیتها و صفات و تجلیات رفتاری و نهایتاً ارزیابی همه جانبه خود، علاوه بر نگاهی که خودشان به خودشان دارند، در آئینه اجتماعی نیز به خود نظر بیافکنند و در تعریف آئینه اجتماعی نیز به نگاه دیگران به ما اشاره شده و در اصل منظورشان این است که هر فردی باید خود را در نگاه دیگران نیز ببیند و چنین نگاهی را نگاه به آئینه اجتماعی تعبیر می کنند.

آئینه اجتماعی معلوم می کند که در مجموع ، دیگران چه نگاهی به ما دارند و به سلسله صفات و خصائل ما چه نمره ای داده و اصطلاحاً آیا ما مورد قبول دیگر آحاد افراد جامعه هستیم یا خیر؟

البته نگاه مکمل به آئینه اجتماعی، احساس ما به نوع نگاه و تعبیر دیگران است، یعنی اینکه اگر مثلاً گفته شد که ما دارای شخصیت برون گرائی هستیم، ما نسبت به این درون گرائی، احساس خوشایند داریم یا خودمان را سرزنش کرده و در صدد تصحیح و تعویض و تعمیر و ترمیم رفتار خویش برمی آئیم!؟

آئینه اجتماعی، شبیه همین آئینه های شیشه ای است که ما را به عینه و بدون کم و کاست در برابر چشمان مان به نمایش در آورده و ما زشت و زیبای خود را در زوایای مختلف چنین آئینه هایی بوضوح می بینیم و به تناسب احساسی که نسبت به این نمایش ها داریم، در جهت بهبود اوضاع ظاهری خود برآمده و خودمان را سر و سامان می دهیم.

اگر کسی در این شرایط با ائینه لج کند، او را خطاکار دانسته و به پذیرش واقعیات موجود، مجابش می سازیم و حتی در فولکلور ایرانی در قالب شعر سعدی شیرازی به افراد مقابل آئینه گفته می شود:

آئینه گر عیب تو بنمود راست  /  خود شکن، آئینه شکستن خطاست!

آئینه اجتماعی نیز با ارزیابی ها، شرکت در نظرسنجی ها و در قالب انتقادها و بررسی ها و کالبدشکافی ها همین گونه عمل می کند و تنها کارکردش، تبیین واقعیات زشت و زیبا و تلخ و شیرین مربوط به افراد در برابر چشمان آنها بوده و مسئولیت دیگری ندارد و حالا این خود افراد هستند که از این واقعیت گوئی چگونه بهره برداری کنند، انتقادپذیری و واقعیت پذیری و تن دادن به عملیات اصلاحی و تصحیح رفتارها و ترمیم صفات و تعمیر خصلت ها و تغییر نگاهها و تعویض عادت ها و دهها جابجایی و تحول دیگر، برترین برخوردهایی هستند که افراد می توانند در برابر آئینه های اجتماعی اتخاذ کنند.

رسانه ها و افکار عمومی از مصادیق بارز آئینه های اجتماعی اند، فلذا مقابله و تخریب و تهدید و تطمیع و تزویر و تعطیلی آنها، نه تنها هرگز در ردیف رفتارهای مقبول قرار نمی گیرند، بلکه ظلم فاحشی در قبال خیرخواهان منتقد و شجاعی است که بجای تملق و چاپلوسی و رفتارهای سالوسی، صداقت پیشه کرده و جزء واقعیات و حقایق ننوشته و نمی گویند و تاوان این صراحت لهجه ها را نیز با تحمل دردناک محرومیت ها و محکومیت ها پرداخت می کنند.

آئینه های اجتماعی، زبان حال و زبان قال شهروندان صادق و صالح و بی پیرایه و بی شیله و پیله و بی حاشیه است که خالصانه اظهار نظر کرده و تابع تعارفات متعارف نیستند و برای دلخوشی کسی، خود را سانسور نکرده و مجاز را بر حقیقت حاکم نمی کنند!

نقل شده است که پادشاهی در حمام در حالیکه یک لنگ و کمربند بیش نبسته بود، به دلاک حمام گفت که من چقدر می ارزم؟! دلّاک حمام در نهایت سادگی، صداقت، شجاعت و آزادگی گفت: شما ۲۵ زنّار می ارزید! پادشاه بهت زده و عصبانی شد و با تشر به دلّاک گفت: ۲۵ زنّار که فقط بهای لنگ و کمربندی است که به کمر بسته ام؟! دلّاک باز هم با همان آرامش قبلی گفت: من جز این دو متاع، چیز ارزشمند دیگریی ندیده ام! اینجا بود که پادشاه به قیمت واقعی خود در بین آحاد مردم وقوف یافت و دیگر دم بر نیاورد!

در داستان دیگری هم نقل شده است که پادشاهی به عالمی گفت که برایم دعایی کن! عالِم درنگی کرد و گفت: خدایا خواب پادشاه را زیاد کن و از بیداری پادشاه بکاه! شاه حیرت زده شد و پرسید: این چه دعایی است که در حق پادشاه می کنی؟! عالم گفت: بسیار بررسی و مداقه کردم و دیدم تو در همه حال مشغول ظلم به دیگرانی و خلق از دست تو در امان نیست و تنها زمانی که خلق احساس آسودگی می کنند، زمانی است که تو در خوابی و بعبارتی تو فقط در همان وضعیت، خدا را معصیت نمی کنی! فلذا از خدا خواستم تا ترا در حالتی مداومت دهد که کمتر خدا را معصیت می کنی! شاه در فکر فرو رفت و از آن پس تصمیم گرفت که بیشتر طاعت و کمتر معصیت کند!

این دو داستان ثابت می کنند که انسانها بخاطر ابتلای افراطی به حب ذات و  حب نفس، دجار سیئه خودخواهی و خودپرستی و خود محوری و خودستائی شده و بی جهت از خودشان خوششان می آید و به همین خاطر خود را در راس توانمندی ها، عقلانیت ها، مهارت ها، صلاحیت ها و شایستگی ها دیده و  کمتر به نقدها و نظرات منتقدین بها داده و همواره گمان می برد به همان اندازه ای که در نزد خودش محترم و گران است، در افکار عمومی نیز مورد اعتناء و دارای اعتبار است و زمانی متوجه تفاوت این دو ارزیابی می شود که سرش به سنگ خورده و سرشکسته به پیله اش برگردد که این صحنه گاهی موجب استیصال ها و افسردگی ها و تلخکامی ها و خلاصه هزار جور بلیه روحی و روانی می گردد!

اینجاست که جامعه شناسان به افراد پیشنهاد می کنند تا در اینگونه مواقع، خودشان را به افکار عمومی ارائه کرده و اصطلاحاً خود را در آیئنه اجتماعی هم بنگرند تا بسیار زودتر از مانی که خیلی دیر شده باشد، درنگرند که مردم در باره آنها چه قضاوتی دارند و نتیجه نهایی حرکت اجتماعی آنها چه خواهد بود؟!

متاسفانه در انتخابات ریاست جمهوری یازدهم و شوراهای اسلامی چهارم با کثرت غیرمتعارف نامزدهایی مواجه شده ایم که بعضاً با اندک سابقه اجرائی و مدیریتی و نیز با یک مدرک مرتبط و غیرمرتبط دانشگاهی، اولاً معتقدند که شایسته این نامزدی و یا حتی شایسته ترین نامزدند و ثانیاً با استناد به پیشنهاد و رویکرد و اصرار دوستان و اقوام و همپالکی ها و برخی افراد حرفه ای، می اندیشند که رای بسیار بالایی داشته و یا حتی از بالاترین آراء عمومی برخوردارند!!

یادم می آید که در انتخابات گذشته با نامزدهای شکست خورده و حیرت زده ای ملاقات کرده بودم که برخی از آنها از شدت تعجب در حال انفجار بوده و عده ای بحث تخلف و تقلب را مطرح می کردند و عده ای از چرخ روزگار و ایام نامردی می نالیدند که مثلاً من فقط ۴۰۰۰ نفر را شام دادم، و حداقل ۲۰۰۰۰ نفر در دیدارهای حضوری پس از رای دادن به آنها می گفتند که انجام وظیفه کرده اند! اما چرا مثلا تعداد آرای آنها به ۱۰۰۰ رای هم نرسیده است؟!

یا اخیراً اتفاقی که در رای گیری بهترین مربیان جهان در فیفا اتفاق افتاد، مورینیو به استناد فردی که مدعی دادن رای اول به وی بود، به نحوه برگزاری انتخابات در فیفا اعتراض کرد و فیفا هم بلافاصله رای مربی نامبرده را افشا کرد و معلوم شد که فرد مدعی، نه تنها رای اول، بلکه رای دوم و سوم را به مورینیو نداده بود و یک ادعای کاملاً توخالی بود و برای مورینیو جز شرمندگی و عذرخواهی و برای فرد مدعی جز رسوائی، چاره دیگری باقی نمانده بود!

به هر حال باید دانست که با استناد به بیش از ۳۴ انتخابات در ۳۴ سال گذشته، فرمول حضور مردم ما در انتخابات، خیلی تابع وعده و وعیدها و ادعاهای افراد مدعی که خود را لیدر روستاها و محلات و اقشار فعال اجتماعی مثل جوانان و زنان و هنرمندان و ورزشکاران و یا دارنده رای های خفته جا می زنند، نیست، بلکه مردم ما اولاً ذی شعورند و ثانیاً تابع منویات رهبری دینی خود یعنی ولی امر مسلمین اند و در هنگام رای دهی، تنها و تنها به اسلام و عقائد خویش توجه داشته و در این مسیر آرمانهای امام راحل و آموزه های رهبری معظم را معیار انتخاب اصلح دانسته و ناگهان همه تفاسیر و تعابیر را به هم می ریزند .

از این لحاظ پیشنهاد می شود که یا بطور مستقیم و مراجعه رو در رو و یا بطور غیرمستقیم از طریق سایت ها و وبلاگها و پیامکها و نظرسنجی های علمی و سایر ابزارها، نامزدها خودشان را در محک ارزیابی بی طرفانه و قضاوت های بی رحمانه افکار عمومی قرار داده و بجای اتکاء در آئینه های شخصی و خصوصی و فامیلی و حزبی و جناحی که عمدتاً مبتنی بر منافع و نگرش های محدود و معدود شکل می گیرند، تلاش کنند تا خودشان را در آئینه های اجتماعی نگریسته و نظرات پنهان مردم و افکار عمومی را در باره خود بدانند!

یکی از مزایای دیدن خود در آئینه اجتماعی، ایجاد آمادگی های لازم در قبال نتایج نهایی است و مزیت مهم تر آن، تلاش پیش هنگام برای جبران مافات و دلایل افت رویکرد عمومی به خویش و نیز تقویت دلایل رویکرد مردم به خویش است و در نهایت نیز می توان از طریق آئینه اجتماعی دریافت که شهروندان، در انتظار جلوه کدام بعد از ابعاد شخصیتی نامزدها و نیز بروز کدام مهارتها از مجموعه مهارتهای آنها بوده و بعبارتی خط قرمز افکار عمومی با نامزدها مشخص شده و افراد در می یابند که کارکردن برای مردم مهم است، اما مهم تر کارکردن برای مردم و با مردم است که مردم انتظارات و معیارهای مشارکت خویش را در آئینه اجتماعی به نمایش گذاشته و ضمن ارزیابی گذشته نامزدها، مرحله کاندیداتوری آنها را نیز رصد می کنند تا نظام مقدس جمهوری اسلامی را که بالاترین دستاورد امام راحل و حاصل خود متبرک شهداست، با پدیده حاکمیت ناتوان ها، ناسازها، نااهل ها، نامحرم ها و خلاصه اینکه اپوزوسیون درون حاکیتی مواجه نساخته و جامعه را از چاله فتنه به چاه انحراف نیاندازند.

بنا بر این از رسانه ها اعم از مجازی و مکتوب و ملی انتظار می رود با نظرسنجی پیرامون معیارها، به نامزدها کمک کنند تا انتظارات مردم را زودتر از موعد درک کرده و خلعت انتخابات را بر قامت خودشان ارزیابی نموده تا خدای ناکرده تنگ و گشاد و کوتاه و بلند نبوده و مردم و نظام و جامعه را به زحمت نیانداخته و بقولی، صواب نکرده، کباب نکنند و با رای شکنی، از رای قاطع خوبان و صالح ترین ها نکاهند و زمینه پیروزی کسانی را فراهم نیاورند که در کف صلاحیت ها، موفق به احراز صلاحیت شده اند.

در پایان لازم می دانم که خاطره ای را از امام راحل نقل کنم که در اولین دوره انتخابات ریاست جمهوری وقتی با ۱۲۰ کاندیدای ریاست جمهوری مواجه شدند، نقل به مضمون فرمودند که اگر مملکتی به واقع دارای ۱۲۰ فرد لایق برای احراز سمت ریاست جمهوری باشد، می توان آن مملکت را گلستان کرد و بعد ادامه داد که این بیشتر به یک توطئه شبیه است که مردم را گمراه کرده و نگذارند که بهترین را انتخاب کنند و طبق همین فرمایشات، افراد مورد ارزیابی قرار گرفته و فقط کف صلاحیت ۵ نفر را اعلام کردند و این نشان می دهد که تعداد قابل توجهی از نامزدها، هنوز توفیق دیدن خود در آئینه اجتماعی رانیافته و شیفته نگاه به خود در آئینه شخصی خویش اند که این نمی تواند معیار ارائه خود به جامعه باشد و باز هم از یادمان نرود که در فرهنگ اسلامی و آموزه های دینی ما نیز تاکید می شود که اگر فردی دیگری را از خود برای احراز سمتی و مسئولیتی صالح تر و لایق تر می داند، بر او حرام است اگر بخواهد آن جایگاه را تصاحب کند.

صادقعلی رنجبر-عضو هیئت علمی دانشگاه