آنالیز مستند و مستمر عملکرد و قابلیت های ذاتی نمازهای جمعه در سراسر کشور به وضوح ثابت می کند که یکی از بارزترین توانایی های بالقوه نمازجمعه، حمایت از برنامه های عمومی نظام و نهادینه کردن آن در فرهنگ عامه و بعبارتی تبدیل یک موضوع اساسی به به یک دغدغه عمومی و ملکه ذهنی مخاطبین واقعی است.
نمازجمعه یک ظرفیت جاری برای جریان سازی های اجتماعی و فرهنگی با گرایش های اعتقادی و عبادی است و از این لحاظ می توان با ارائه نگرش های استخراجی از مآخذ و منابع مذهبی، ارتباط و تلفیق مناسبی بین موضوعات مهم کشوری و جهانی و گفتمان جاری نمازجمعه طراحی کرد و زمینه های اقبال عمومی را از موضوعات خاص فراهم آورده و یا تقویت نمود.
تردید نباید داشت که رابطه مردم با نمازجمعه یک رابطه عبادی-سیاسی است و نمازگزاران نسبت به شنیده های خود در نمازجمعه، دارای گرایش اعتقادی اند و در مجموع با توجه به تمایل بصیرتی مردم به ولایت مطلقه فقیه، نمازجمعه را یکی از معیارهای اصلی در انطباق انتخاب های خود با منویات معظم له دانسته و میل به پذیرش محتوایی مطالب مطروحه در نمازجمعه، به مراتب قوی تر از ناپذیرایی آنهاست.
ساختارها:
نماز جمعه دارای ساختارهای ثابت و متغیر متعددی است و بطور واضح می توان خطبه، سخنران پیش از خطبه، اجراء، شعارها و برنامه های تریبونی را در ردیف ساختار ثابت و موارد بارزی همچون نمایشگاههای جانبی، بنرها، پارچه نوشته ها، تمثال ها، سوتیتر تریبون، بساط کتابفروشی ها، راه اندازی راهپیمایی ها، برنامه سازی رسانه ملی و سایر رسانه ها، خوراک دهی به خبرگزاری ها، جمله گویی در بین صفوف نمازگزاران، پخش تراکت ها و جزوات و نشریات، بیانیه خوانی ها و سایر قابلیت ها را می توان مربوط به ساختار سیال نمازجمعه دانست که با برنامه ریزی و سیاست گذاری اصولی می توان به بهره برداری نهایی از این ساختارها پرداخت.
مناسبت ها:
یکی از پردازش های جدی نماز جمعه، توجه متناسب به مناسبت هایی است که در تقویم کاری نظام گنجانیده شده و نماز جمعه موظف به بالنده کردن ذهن مردم به محتوای کاربردی آن مناسبت است و از این لحاظ یکی از مهم ترین و مستمرترین مناسبت ها، پیگیری پرسماجت و پردامنه نامگذاری سالانه توسط رهبری معظم انقلاب است و این امر مهم را می توان با پیوندزنی به سایر مناسبت های سال، تقویت کرده و عمیق تر مورد پردازش قرار داد تا جاودانگی و حجم و پذیرش بیشتری را متوجه خود نماید.
البته نمازجمعه علاوه بر مناسبت های تقویمی منتسب به نظام، دارای مناسبت های مذهبی متعددی نیز هست که هر کدام در صدر اسلام و یا تمثیلهای قرآنی ماقبل اسلام، می توانند بسترهای طرح و پردازش مناسبت های جامعه امروز ما را مهیا نموده تا باصطلاح، سواد و آگاهی عمومی جامعه نسبت به مسائل مورد نظر ارتقاء یابد.
موقعیت ها:
نمازجمعه علاوه بر مناسبت ها، در قبال اخبار و حوادث جاری نیز موظف به ابراز واکنش و اظهار مواضع و در اصل روشنگری و شفاف سازی در عرصه اذهان عمومی است و در همین راستا، انطباق بخشی ماهرانه بین حوادث مستحدثه و اخبار جاریه با مناسبت های مهم سالانه در دو عرصه داخلی و خارجی، هنرمندانه ترین ورود نماز جمعه به عملیات پیوندزنی دو حوزه موضوعات مهمه و اندیشه های مخاطبین است.
مکان و زمان مناسب و ایجاد موقعیت های مطلوب برای ورود به مناسبت های مهم، اصلی ترین رویکرد نماز جمعه برای هدایت افکار عمومی به سمت و سوی اولویت های آشکار و پنهان نظام است که طبعاً از نمازجمعه، یک رسانه بسیار مقتدر و کارآمد ساخته که با تحلیل محتوا، سایر رسانه ها را نیز تزریق موضوعی می کند و این امر بخاطر تکرار هفته ای، خاصیت تاثیرگذاری مضاعف را تثبیت می کند.
موضوع اصلی:
نامگذاری سال ۱۳۹۲ به عنوان سال حماسه سیاسی و حماسه اقتصادی از سوی رهبری معظم انقلاب، نماز جمعه را به خاطر اینکه ولایی ترین نهاد اجتماعی با دو گرایش عبادی و سیاسی است، موظف به پردازش و نقش آفرینی های اساسی در سطوح بالا نموده تا به عبارتی امکان افزایش دسترسی دست اندرکاران مدیریتی جامعه را به افکار توانمند مردمی که از طریق نمازجمعه به نظام وصل می شوند، فراهم آورد.
نماز جمعه، از معدود نهادهای دوسویه مردمی و حاکمیتی در جامعه ماست و همین خاصیت، قابلیتی را بوجود می آورد که طی آن اولاً نماز جمعه با دعوت از مدیران ذیربط، بستر عملیات اطلاع رسانی و آگاهی بخشی را توسعه داده و بعنوان یک رسانه حاکمیتی، به گسترش ارتباط حاکمیت با مردم مبادرت می ورزد و ثانیاً با توجه به اینکه نمازجمعه، مفتخر به میزبانی هفتگی از فرهیختگان و نخبگان معتقد و متعهد جامعه بعنوان نمازگزار و مدعو می باشد، طبعاً این امکان هم برایش فراهم است که با مراجعه مستقیم و یا اجرای طرح های فراخوان مثل مسابقه، همایش، فراخوانی مقاله و سایر شگردهای مرسوم مراکز علمی و اجرائی، نظام و سطوح مدیریتی جامعه را از دیدگاههای علمی آنها متمتع نماید.
دست اندرکاران نمازجمعه در سراسر کشور به خوبی به این موضوع واقفند که نامگذاری سالانه رهبری معظم انقلاب، منبعث از ضرورت های مهم و تاثیرگذاری است که در جلسات مهم اولویت یابی ها به برجستگی و مقام اولی رسیده اند و بطور نمونه در سال ۹۲، هیچ مسئله ای برای نظام نمی تواند مهم تر از دو گزینه انتخابات ریاست جمهوری و شوراهای اسلامی و نیز حل مشکلات معیشتی مردم و گذر از خاصیت بحران زایی تحریم ها باشد و از این لحاظ نماز جمعه خود را مکلف و موظف به نقش آفرینی در این اولویت ها می پندارد.
راهکارها:
۱-تغذیه اولیه ائمه جمعه و تعیین اولویت پردازشهای هفتگی برای طرح مباحث تفصیلی و یا تذکری در قالب دو خطبه نمازجمعه از اولین اقداماتی است که شورای سیاستگذاری نمازجمعه پیشه کرده و بر آن اصرار می ورزد.
۲-انتخاب سخنرانان مناسب و مرتبط با مناسبت نامگذاری سالانه از بین مدیران، نمایندگان و کارشناسان و توجیه منطقی آنها، دومین گامی است که در نمازجمعه برای تقویت پردازش به آن برداشته می شود.
۳-اجرای پلاتوهای مناسب و روشنگر توسط مجری نماز جمعه در دفعات متعدد و در طی هفته های متوالی و نیز مکمل آن که ارائه شعارهای تاثیرگذار است، سومین نقشی است که نمازجمعه به ایفای آن می پردازد.
۴-فراخوان مقالات از محققان حاضر در مصلی و حتی سایر نخبگان جامعه از طریق رسانه ها که در نمازجمعه حاضر نیستند، با عناوین جذاب همایش ها و فراخوان ها و اهدای جوایز نفیس گام چهارم نماز جمعه است.
۵-ایجاد تالار گفتگو و یا همان کرسی های اندیشه ورزی، پنجمین نقش آفرینی نماز جمعه است که می تواند با اعلام قبلی در ساعتی قبل از برگزاری نماز در مصلی صورت پذیرد و ماحصل بحثها مدون به مدیران ارائه شوند.
۶-فعال سازی سایت نمازجمعه در انتشار مستمر و بدون محدودیت حجمی یادداشت های ارزشمند صاحب نظران و راه اندازی نهضت کامنت گذاریها توسط سایر بازدیدکنندگان، گام ششم نماز جمعه در این عرصه است.
۷-نماز جمعه می تواند از طریق سامانه پیامکی نیز افکار عمومی را جهت نقش آفرینی پیرامون این دو حماسه بزرگ فعال کند تا عملاً همه ذهن ها و همه توانمندها را در این مسئله اساسی درگیر و دخیل نگه دارد.
۸-برگزاری نمایشگاهها و فروشگاههای کتاب و ارائه سایر محصولات فرهنگی برای تبیین اصولی مباحث مربوط به این دو حماسه سیاسی و اقتصادی، هشتمین گام نمازجمعه در راستای تحقق این شعار سالانه است.
۹-ستاد برگزاری نمازجمعه می تواند از طریق حضور برنامه ریزی و زمان بندی شده در مساجد و حسینیه ها و هیئتهای مذهبی و عزاداری فعال در شهر و یا حتی روستاهای بزرگ، زمینه های تحقق این شعار را تقویت کند.
۱۰-اصلاح الگوی مصرف، افزایش اهتمام عمومی، تقویت اتحاد ملی و انسجام اسلامی، گسترش وجدان کاری و انضباط عمومی وجاری کردن فرهنگ مربوط به شعارهای سالانه گذشته می تواند مقوم تحقق شعار امسال باشد.
در پایان متذکر می گردد که نمازجمعه همواره دارای پتانسیل های کشف نشده است که به مرور زمان شناسائی و شکوفا می شوند و از این نظر می توان روی جلسات ستاد برگزاری، اتاق های فکر، ارتباطات ایمیلی و تلفنی، نظرسنجی ها و دهها گزینه دیگر از جمله فعال شدن در حوزه پایان نامه های دانشگاهی و محیط های تحقیقاتی و نیز برگزاری ملاقات مدیران اجرائی با امام جمعه و نقش آفرینی در جلسات فرا نمازجمعه مثا شورای فرهنگ عمومی، ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر و غیره، حساب های ویژه باز کرد و با درایت و دوراندیشی و نیز تدوین مکتوب همه تلاش ها و جلسات و ارتباطات، نهایت بهره برداری را بعمل آورد.
صادقعلی رنجبر-عضو هیئت علمی دانشگاه و عضو ستاد نماز جمعه ساری