در روزگاری که قیمت کود و سم پرواز کرده و کارمزد جعبه و دستمزد کارگر سر به فلک کشیده است، ما در مازندران هنوز با همان فرمانِ نیم‌قرن پیش می رویم: فخرفروشی به کوهی از مرکبات روی شاخه، غافل از آنکه پای این بارِ سنگین، چه سرمایه‌ای دود شده است. حقیقتِ گزنده‌ی باغات شمال این است که بسیاری از درختانِ به‌ظاهر پربار، در سکوت جیبِ باغدار را می‌تراشند. وقت آن رسیده که پرده از نمایشِ توخالیِ «تناژ» برداریم و ببینیم «سودِ تهِ کیسه» نصیب چه کسی می‌شود.

سنت دیرینه‌ای میان ما مازندرانی‌ها جا خوش کرده است، همین که پاییز از راه می‌رسد و رنگ پرتقال به زردی و نارنجی می‌زند، نخستین کلام در دیدوبازدیدها این است: «امسال هکتاری چند تُن بار گرفتی؟» پاسخی هم که با غرور داده می‌شود، عددی است درشت که گویی هرچه بالاتر باشد، نشان از برکت و دانایی بیشتر است. اما کمتر کسی می‌پرسد از آن بارِ سنگین، چقدر برای باغدار «نان» شد و چقدر نصیب ضایعات، سم‌فروش و واسطه‌ها؟ ما سال‌ها است گرفتار مانعی به نام «توهم تناژ» شده‌ایم. نمایشی پرهیاهو از بارِ زیاد که در پایان فصل، جیبِ صاحبش را سوراخ تحویل می‌دهد.

بیایید تعارف را کنار بگذاریم: باغ یک تفرجگاه یا فقط ارثیه‌ پدری نیست، باغ یک بنگاه اقتصادی است. در بازار، اگر یک دکان‌دار نداند کدام قفسه سود می‌دهد و کدام جنس خاک می‌خورد، سال نکشیده باید کرکره را پایین بکشد. اما در باغداری سنتی ما، سال‌هاست به درختی که بی‌رویه آب و کود می‌بلعد و در عوض میوه‌ پوک، بدشکل یا ضایعاتی پس می‌دهد باج می‌دهیم، بی‌آنکه حتی نامش را در یک سیاهه بنویسیم. ما دخل‌وخرج باغات را فله‌ای و سرانگشتی حساب می‌کنیم. تمام فاکتورها را در یک دخل می‌اندازیم و در آخر می‌گوییم «بازار خراب بود» یا «دلال برد». غافل از اینکه شکست اقتصادی، نه در میدان‌بار، بلکه زیر پای همان ردیف‌های بی‌بازده رقم خورده است.

مسئله اینجاست که درکِ اقتصادی از محصول هنوز در باغات ما جا نیفتاده است. میوه روی درخت، دارایی نیست، فقط یک هزینه است تا زمانی که بازارپسند و با کمترین ضایعات به پول نقد تبدیل شود. هزینه‌ چیدن، جعبه‌کردن و حمل یک کیلو پرتقال درجه‌سه و ترک‌خورده، با یک کیلو میوه‌ صادراتی مو نمی‌زند! اما پای ترازوی میدان، تاوان این بی‌حسابی را فقط جسم خسته‌ باغدار می‌پردازد.

از سوی دیگر، سال‌هاست از گوشه‌وکنار کلمه پرطمطراق «فناوری‌های نوین و کشاورزی هوشمند» را می‌شنویم. عده‌ای گمان می‌کنند هوشمندسازی یعنی خرید دستگاه‌های میلیاردی و سنسورهای پیچیده‌ای که کار با آن‌ها علم غیب می‌خواهد. اما کنایه‌آمیز است که پیشرفته‌ترین گوشی‌های هوشمند در جیب باغداران ما می‌چرخد، ساعت‌ها صرف گشت‌وگذار در شبکه‌های اجتماعی می‌شود، اما هنوز حاضر نیستیم یک جدول ساده از هزینه آب و کود و سم هر متر را درون همین گوشی‌ها ثبت کنیم.

هوشمندسازی در کشاورزی، پیش از آنکه ماهواره و اینترنت اشیاء باشد، یک انضباط فکری است. یعنی دانستن بهای تمام‌شده‌ هر کیلو بار پای همان ردیف درخت. هوشمندی یعنی از روی داده و عدد سخن گفتن، نه تکیه بر حدس و سنت‌های چهل‌ساله‌ای که در شرایط اقلیمی و ارزی امروز دیگر جواب نمی‌دهد. امروز نرم‌افزارهای ساده، جداول آماری در دسترس و روش‌های پایش عملکرد، به باغدار نشان می‌دهند کدام نهال بارور است و کدام درخت سربار. کدام سمپاشی ارزش افزوده داشت و کدامش فقط پول دور ریختن بود.

مازندران اگر می‌خواهد قطب واقعی و تپنده‌ اقتصاد کشاورزی کشور بماند، ناگزیر است از دور باطلِ «فقط تولید کن به هر قیمتی» بیرون بیاید. باغدار امروز باید کت‌وشلوار یک مدیر بنگاه اقتصادی را، حتی با چکمه‌های گِلی، به تن کند. تا زمانی که برای تک‌تک درختان و ردیف‌های باغ سیاهه‌ دخل‌وخرج ننویسیم و به جای پز دادن به تناژ ناخالص، دنبال سودِ تهِ کیسه و بهره‌وری مدرن نباشیم، درب، بر همان پاشنه‌ای خواهد چرخید که تا امروز چرخیده است: کار از کشاورز، رنج از زمین، و عایدی برای فراموشی.

محمود احمدی
صاحب امتیاز و مدیرمسئول

بصیرآنلاین
رسانه تحلیل، توسعه و شفافیت