سیزدهم آبان در تقویم جمهوری اسلامی ایران به نام روز دانش آموز ثبت شده است، مناسبتی که یادآور حادثه‌ای است که در ۱۳ آبان سال ۵۷ اتفاق افتاده است.
باشگاه خبرنگاران جوان - این سه واقعه‌ی تاریخی به ترتیب تبعید امام خمینی (ره) به ترکیه در روز ۱۳ آبان سال ۱۳۴۳ و در ۱۳ آبان ۱۳۵۷ قیام دانش آموزان متعهد بر ضد رژیم شاه و همچنین در روز ۱۳ آبان ۱۳۵۸ تسخیر لانه جاسوسی آمریکا به دست دانشجویان به روز مبارزه با استکبار و روز دانش آموز به عنوان یک روز بیادماندنی در تاریخ معاصر ایران به ثبت رسید.
علت نامگذاری آن این است که دانش‌آموزان تهرانی به نشانه اعتراض به حکومت پهلوی در روز ۱۳ آبان ۱۳۵۷ در محوطه دانشگاه تهران تجمع کرده بودند که توسط عمال رژیم پهلوی کشته شدند. به همین دلیل دوشنبه ۱۶ بهمن ۱۳۵۷ جمعی از دانش آموزان مدارس پایتخت طی بیانیه‌ای اعلام کردند که ما دانش آموزان ایرانی روز شنبه سیزدهم آبان ۱۳۵۷ را به عنوان روز دانش آموز اعلام نموده و قصد داریم هر ساله با یاد شهیدان جنبش دانش آموزی در این روز بر وحدت و یکپارچگی خود بیفزاییم. به همین منظور روز ۱۳ آبان برای گرامی داشت کشته شدگان در تقویم جمهوری اسلامی ایران به عنوان روز دانش‌آموز نامگذاری شد.
در حالی که انقلاب اسلامی مردم ایران به رهبری امام خمینی به روز‌های سرنوشت سازی نزدیک می‌شد همه اقشار مردم، سعی در ایفای نقش تاریخی خود و عمل به تکلیف الهی داشتند. در این میان دانش آموزان در مبارزه با استکبار، همواره نقشی فعّال و فراموش ناشدنی داشتند.
در صبح روز ۱۳ آبان ۱۳۵۷، دانش‌آموزان مدارس را تعطیل کرده و به سمت دانشگاه تهران حرکت کردند تا صدای اعتراض خود را به گوش همگان برسانند. این جوانان پر شور، داخل دانشگاه شدند و به همراه دانشجویان و گروه‌های دیگری از مردم در زمین چمن دانشگاه اجتماع کردند. ساعت یازده صبح، مأموران دولت جعفر شریف‌امامی، ابتدا چند گلوله گاز اشک‌آور در میان جمعیت پرتاب کردند؛ ولی تظاهر کنندگان در حالیکه به سختی نفس می‌کشیدند، صدای خود را رساتر کرده و با فریاد الله‌اکبر، لرزه بر اندام مأموران مسلح شاه افکندند.
در این هنگام تیراندازی آغاز شد و جوانان و نوجوانان بی‌گناه، در خون خود غلتیدند. در این روز، ۵۶ تن شهید و صد‌ها نفر مجروح شدند. حادثه ۱۳ آبان ۱۳۵۷ بعد از حادثه ۱۷ شهریور در همان سال، دومین کشتار و حادثه خونین در دولت شریف امامی بود، در حالی که عمر سیاسی این دولت از ۷۰ روز تجاوز نمیکرد. ابعاد حادثه دانشگاه به حدی بود که وقتی در برنامه اخبار شبانگاهی گزارش تیراندازی مستقیم سربازان به روی دانش آموزان در دانشگاه از شبکه سراسری تلویزیون پخش شد، وزیر علوم بلافاصله استعفا داد و فردای آن روز کابینه شریف امامی نیز سقوط کرد. حضرت امام در پیامی به همین مناسبت فرمودند: عزیزان من صبور باشید، که پیروزی نهایی نزدیک است.
امام خمینی (ره) روز ۱۴ آبان طی پیامی به ملت ایران از اقامتگاه خود در نوفل لوشاتوی فرانسه، واقعه دانشگاه را محکوم کرد و شاه را مسئول تمام خرابی‌ها و خیانت‌ها دانست. ایشان ضمن دعوت مردم به صبر فرمود: «من از این راه دور چشم امید به شما دوخته‌ام ... و صدای آزادی‌خواهی و استقلال‌طلبی شما را به گوش جهانیان می‌رسانم.»
سفارت امریکا در تهران از زمستان ۱۳۵۷ تا پائیز ۱۳۵۸ به مرکز فرماندهی عملیات جاسوسی و خرابکاری علیه جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده بود، نظامی که عمر سیاسی آن به یک سال نمیرسید. با این حال سفارت امریکا زمانی توسط دانشجویان تسخیر شد که امریکا، خواسته مشروع ملت ایران در استرداد شاه و اموال و دارایی‌های بلوکه شده ایران را نادیده گرفت و حتی امکاناتی وسیع در اختیار فراریان گذاشت تا تشکیلات خود را علیه انقلاب سازماندهی و فعال کنند. در روز ۱۳ آبان ۱۳۵۸ ساختمان سفارت امریکا در تهران به تصرف جمعی از دانشجویان معترض درآمد.
در بررسی‌هایی که توسط آنان صورت گرفته بود، جای شک و شبهه‌ای نبود که مرکز هدایت و پشتیبانی بسیاری از توطئه‌ها که علیه نظام جمهوری اسلامی صورت می‌گیرد، سفارت ایالات متحده امریکاست. به همین دلیل، دانشجویان این محل را، لانه جاسوسی امریکا نامگذاری کردند. از سوی دیگر خاطره کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ که منجر به تحکیم سلطه امریکا بر ایران به مدت ۲۵ سال شد، در حافظه تاریخی مردم ایران هنوز، تازگی داشت.
از زمان پیروزی انقلاب اسلامی ایران تا زمان تسخیر سفارت امریکا در تهران دیپلمات‌های امریکایی مستقر در این سفارتخانه از هیچ تلاشی در جهت مقابله با نظام نوپای جمهوری اسلامی ایران فروگذار نمیکردند. تماس با سرکردگان گروه‌های ضد انقلاب، حمایت از شبکه‌های کودتا و براندازی در داخل کشور و تأمین مالی گروهک‌های تروریستی در غرب و جنوب ایران که به انفجار لوله‌های نفتی و ایجاد نا امنی و بی ثباتی در مناطق کردنشین مشغول بودند، از عملکرد‌های مأموران سیاسی فعال در ساختمان سفارت امریکا بود. این حقایق در اسناد لانه جاسوسی نیز آمده است.