با نزدیکشدن به بازگشایی مدارس، بازار نوشتافزار بار دیگر در آستانه رونق است، اما افزایش قیمتها و کاهش قدرت خرید، هزینه آمادهسازی یک دانشآموز را به حدود ۱۵ میلیون تومان رسانده است.
شهریور که از راه میرسد، بازار نوشتافزار و لوازمالتحریر باید یکی از شلوغترین مقاطع سال خود را تجربه کند؛ قفسههایی پر از دفتر، مداد، خودکار، پاککن، تراش و مدادرنگی و خانوادههایی که برای آمادهکردن فرزندانشان راهی فروشگاهها میشوند. امسال اما این بازار در شرایطی به استقبال فصل مدارس میرود که همزمان با امید به بازگشت دانشآموزان به کلاسهای درس، فشار هزینهها و کاهش قدرت خرید همچنان سایه سنگینی بر رفتار مصرفکنندگان انداخته است.
بر اساس اعلام وزارت آموزشوپرورش، سال تحصیلی جدید از اول مهرماه بهصورت حضوری آغاز خواهد شد؛ موضوعی که برای بازار نوشتافزار اهمیت ویژهای دارد، چراکه بخش قابلتوجهی از تقاضای این صنف مستقیماً به حضور دانشآموزان و دانشجویان در مراکز آموزشی وابسته است.
رئیس اتحادیه فروشندگان نوشتافزار و لوازم مهندسی تهران نیز با تشریح وضعیت بازار میگوید مشکل اصلی این روزهای صنف، صرفاً قیمت نیست، بلکه «تقاضا» است. به گفته او، مشکلات اقتصادی، نوسانات ارزی، التهابات حوزه پتروشیمی و شرایط اخیر کشور باعث شده تقاضا برای نوشتافزار کاهش پیدا کند. تعطیلی مدارس، غیرحضوریشدن آموزش و دورکاری بخشی از ادارات نیز در دوره گذشته این افت تقاضا را تشدید کرده است.
حالا با نزدیکشدن به بازگشایی مدارس، فروشندگان امیدوارند بخشی از تقاضای ازدسترفته به بازار بازگردد. با این حال، نشانههای بازار حاکی از آن است که بازگشت مشتری الزاماً به معنای بازگشت قدرت خرید نیست. خانوادهها همچنان ناچارند میان کالاهای ضروری و اقلام فانتزی یا گرانتر انتخاب کنند و بهجای خرید یکجای همه اقلام، خرید خود را به کالاهای ضروری محدود یا مرحلهای کنند.
بازار در انتظار موج خرید مهر
نوشتافزار بازاری فصلی است و معمولاً از نیمه شهریور تا مهرماه وارد دوره اوج فروش میشود. سال گذشته نیز محسن گلستانی رئیس اتحادیه فروشندگان نوشتافزار تهران گفته بود این بازه، مهمترین فصل فروش صنف است و خانوادهها معمولاً در همین زمان بخش عمده نیاز سال تحصیلی فرزندان خود را تأمین میکنند. با این حال، او از کاهش مستمر قدرت خرید خانوارها و گرایش آنها به کالاهای کاربردی و ارزانتر خبر داده بود. همچنین میانگین قیمت نوشتافزار در آن مقطع حدود ۳۰ درصد بیشتر از شهریور سال قبل اعلام شده بود.
در شرایط فعلی نیز افزایش هزینه تولید، مواد اولیه و واردات همچنان یکی از دغدغههای اصلی فعالان بازار است. رئیس اتحادیه میگوید افزایش دستمزدها و قیمت مواد اولیه هزینه تولید را بالا برده و تولیدکنندگان برای تأمین بخشی از مواد اولیه به واردات وابستهاند. از سوی دیگر، مشکلات ثبت سفارش که به گفته او حدود یک سال است ادامه دارد، روند تأمین مواد اولیه را دشوار کرده است.
این مسئله اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اگر مواد اولیه بهموقع به دست تولیدکننده نرسد، تولیدکننده نمیتواند با ظرفیت مناسب فعالیت کند و در نهایت افزایش هزینه یا محدودیت عرضه میتواند خود را در قیمت نهایی نشان دهد.
سبد مدرسه؛ حداقل ۱۵ میلیون تومان بدون لباس و کفش
بررسیهای میدانی از قیمتهای قابل رصد در روزهای اخیر نشان میدهد فاصله قیمتی میان کالاهای ساده، اقتصادی و برندهای شناختهشده قابلتوجه است و همین موضوع انتخاب خانوادهها را بیش از گذشته به سمت کالاهای میانرده و اقتصادی سوق داده است. برای نمونه، قیمت یک خودکار پنتر مدل EP۱۰۱ حدود ۶۰ تا ۶۵ هزار تومان است و بسته ۱۰عددی همین مدل نیز حدود ۳۱۰ تا ۳۷۵ هزار تومان قیمت دارد. در مورد بستههای چندتایی خودکار نیز قیمتها بسته به برند و تعداد متفاوت است و برای یک بسته ۱۰عددی، میتوان رقم حدود ۳۵۰ هزار تومان را بهعنوان قیمت متعارف در نظر گرفت.
دفتر نیز بسته به تعداد برگ، نوع صحافی، کیفیت کاغذ و طرح جلد، دامنه قیمت گستردهای دارد، اما در نمونههای ۱۰۰برگ سیمی، قیمت فعلی حدود ۳۷۵ هزار تومان ثبت شده است؛ رقمی که نسبت به حدود ۲۹۵ هزار تومان در پنجم مرداد، افزایش محسوسی را نشان میدهد.
در بخش مداد، اختلاف قیمت میان کالاهای اقتصادی و برندهای خارجی بسیار زیاد است. برای نمونه، یک بسته سهعددی مداد مشکی استدلر مدل نوریس حدود ۶۹۷ هزار تومان قیمت دارد؛ بنابراین برای یک مداد مشکی برنددار، دیگر نمیتوان قیمتهای چند ده هزار تومانی را معیار سبد متوسط خانوار قرار داد.
مداد نوکی نیز از اقلامی است که بسته به برند اختلاف قیمت زیادی دارد. یک مدل اقتصادی مانند ZY-۵۲۰ حدود ۱۲۶ هزار تومان قیمت دارد، اما مداد نوکی زبرا M-۳۰۱ حدود ۴۳۵ هزار تومان و نمونه استدلر Triplus Micro حدود ۷۰۰ هزار تومان قیمتگذاری شده است. بنابراین برای محاسبه یک سبد متوسط، میتوان قیمت حدود ۴۰۰ تا ۴۵۰ هزار تومان را برای یک مداد نوکی معمولی و باکیفیت در نظر گرفت.
در سایر اقلام پرمصرف نیز همین روند دیده میشود. برای مداد رنگی ۱۲رنگ، نمونههای متعارف بازار در محدوده حدود ۳۵۰ تا ۴۲۰ هزار تومان قرار دارند و مدلهای حرفهایتر و تعداد رنگ بالاتر بهسرعت وارد محدوده چند میلیون تومان میشوند. برای مثال، یک مداد رنگی ۱۲۰رنگ حدود ۴ میلیون و ۸۸۰ هزار تومان قیمت دارد.
در بخش پاککن نیز قیمت یک نمونه متعارف مانند پاککن فکتیس مدل PB۲۰ حدود ۱۰۵ هزار تومان است. تراش مخزندار نیز بسته به مدل و طراحی، از حدود ۹۰ هزار تومان تا بیش از ۲۰۰ هزار تومان قیمت دارد؛ برای نمونه، تراش مخزندار طرح سینامورول حدود ۲۳۰ هزار تومان قیمتگذاری شده است.
اما هزینه آمادهسازی دانشآموز برای سال تحصیلی جدید فقط به دفتر و مداد و خودکار ختم نمیشود. اگر اقلام دیگری مانند کولهپشتی با قیمت متوسط حدود ۴ میلیون تومان، جامدادی حدود ۵۰۰ هزار تومان، یک بسته ماژیک حدود ۳۰۰ هزار تومان، هایلایتر حدود ۳۰۰ هزار تومان، خودکار رنگی حدود ۲۰۰ هزار تومان، یک تا دو رواننویس حدود ۱۵۰ هزار تومان، غلطگیر حدود ۷۰ تا ۱۰۰ هزار تومان، چند عدد چسب حدود ۱۵۰ هزار تومان، قیچی حدود ۱۰۰ هزار تومان، خطکش حدود ۷۰ تا ۱۴۰ هزار تومان، ست گونیا و نقاله حدود ۱۵۰ هزار تومان، پرگار حدود ۲۰۰ هزار تومان، چند پوشه و کلربوک حدود ۲۰۰ هزار تومان، یک کلاسور حدود ۵۰۰ هزار تومان به همراه کاغذهای یدک و مجموعهای از لوازم پایه نقاشی و کاردستی و کاغذ رنگی و مقوا حدود ۷۰۰ هزار تومان در نظر گرفته شود، هزینه این بخش از سبد خرید به حدود ۷.۵ تا ۸ میلیون تومان میرسد. برای نمونه، قیمت یک کولهپشتی مدرسه در بازار فعلی حدود ۴ میلیون و ۱۷۰ هزار تومان و یک جامدادی حدود ۵۰۰ هزار تومان ثبت شده است.
با اضافهکردن این اقلام به نوشتافزارهای اصلی شامل دفتر، مداد، خودکار، مداد نوکی، پاککن، تراش و مداد رنگی، هزینه تهیه یک سبد متوسط و نه لوکس برای شروع سال تحصیلی میتواند به حدود ۱۳ تا ۱۵ میلیون تومان برسد. این رقم با انتخاب کالاهای برند، فانتزی یا محصولات با کیفیت بالاتر میتواند بهمراتب بیشتر شود؛ بهویژه آنکه فقط یک کولهپشتی یا مداد رنگی حرفهای میتواند چند میلیون تومان به هزینه نهایی اضافه کند.
از سوی دیگر، در این محاسبه اساساً هزینه اقلام مهم دیگری مانند لباس فرم، کفش، کتاب و کتابهای کمکدرسی، قمقمه، کیف غذا، سرویس مدرسه، تغذیه، کلاسهای فوقبرنامه و سایر هزینههای آموزشی لحاظ نشده است؛ بنابراین رقم ۱۳ تا ۱۵ میلیون تومان را باید تنها برآورد هزینه یک سبد متوسط نوشتافزار و ملزومات مدرسه دانست و هزینه واقعی بازگشت یک دانشآموز به مدرسه میتواند بهمراتب بیشتر از این رقم باشد.
مهرِ گران از راه رسید؛ هزینه ۱۵ میلیون تومانی برای تهیه لوازمالتحریر
خانوادهها؛ خریدارانی که بیشتر حساب میکنند
در چنین شرایطی، رفتار مشتریان نیز تغییر کرده است. بازار دیگر الزاماً شاهد خانوادهای نیست که در یک مراجعه همه اقلام مورد نیاز یک سال تحصیلی را خریداری کند. اولویت بسیاری از خانوادهها، اقلام ضروری مانند دفتر، مداد، خودکار، پاککن و تراش است و کالاهای فانتزی، برندهای گرانقیمت و اقلام غیرضروری در مرحله بعد قرار میگیرند.
این تغییر رفتار برای فروشندگان نیز به معنای کاهش ارزش سبد خرید است. حتی اگر تعداد مراجعهکنندگان با نزدیکشدن به مهر افزایش پیدا کند، ممکن است مشتریان کالاهای کمتری بخرند یا به سراغ گزینههای اقتصادیتر بروند.
گلستانی نیز تأکید دارد که مسئله فقط کاهش فروش واحدهای صنفی نیست. به گفته او، کاهش قدرت خرید خانوادهها در مواردی میتواند حتی بر تهیه لوازم آموزشی دانشآموزان اثر بگذارد و از این منظر، موضوع نوشتافزار تنها یک مسئله صنفی و اقتصادی نیست و با مسئله آموزش نیز ارتباط پیدا میکند.
تولید داخلی زیر فشار مواد اولیه و ثبت سفارش
در سوی دیگر بازار، تولیدکنندگان قرار دارند. بخش مهمی از کالاهای پایه نوشتافزار از جمله مداد، دفتر، پاککن و خودکار در داخل کشور تولید میشود، اما مواد اولیه بسیاری از این محصولات همچنان به واردات وابسته است. پیشتر نیز اتحادیه اعلام کرده بود بخش قابلتوجهی از اقلام اصلی بازار توسط تولیدکنندگان داخلی تأمین میشود، در حالی که در برخی کالاها مانند اتود، ماژیک و رواننویس، وابستگی به واردات بیشتر است.
به همین دلیل، نوسانات ارزی و اختلال در ثبت سفارش میتواند حتی کالایی را که در داخل تولید میشود، تحت تأثیر قرار دهد. تولیدکننده ممکن است کارخانه و نیروی کار داخلی داشته باشد، اما اگر مواد اولیه را با تأخیر یا هزینه بالاتر دریافت کند، قیمت تمامشده افزایش خواهد یافت.
نظارت بر بازار در آستانه مهر
همزمان با افزایش تقاضای احتمالی، اتاق اصناف ایران نیز از اجرای طرح ویژه نظارت بر بازار لوازمالتحریر و سایر ملزومات دانشآموزی از ۱۰ شهریور تا ۱۰ مهر خبر داده است. این طرح با هدف کنترل بازار، شفافسازی قیمتها، نظارت بر سود واحدهای صنفی و مقابله با عرضه کالاهای قاچاق و تقلبی اجرا میشود.
اجرای این طرح در شرایط فعلی میتواند برای مصرفکنندگان اهمیت ویژهای داشته باشد؛ زیرا افزایش تقاضای فصلی همواره این نگرانی را ایجاد میکند که برخی کالاها با قیمتهای غیرواقعی عرضه شوند. نظارت بر درج قیمت و رعایت ضوابط فروش میتواند بخشی از این نگرانی را کاهش دهد.
بر این اساس، بازار نوشتافزار امسال در نقطهای متفاوت از سالهای گذشته به استقبال مهر میرود؛ از یک سو بازگشت آموزش حضوری میتواند موتور تقاضا را دوباره روشن کند و به فروشندگان و تولیدکنندگان فرصت تنفس بدهد، اما از سوی دیگر، کاهش قدرت خرید خانوارها، رشد هزینه تولید، نوسانات ارزی و مشکلات تأمین مواد اولیه همچنان موانع جدی بازار هستند.
به نظر میرسد مهمترین پرسش بازار در شهریور امسال این نیست که آیا خانوادهها برای خرید نوشتافزار به بازار میآیند یا نه؛ بلکه این است که چه میزان از نیاز واقعی خود را میتوانند خریداری کنند. بازگشت دانشآموزان به مدرسه میتواند تقاضا را افزایش دهد، اما حفظ این تقاضا در گرو آن است که قیمت کالاهای ضروری برای خانوادهها قابلتحمل بماند و زنجیره تولید و تأمین نیز بدون اختلال به فعالیت خود ادامه دهد./مهر