فرجالله سلحشور یکی از بازیگران، نویسندگان و کارگردانان شناختهشده کشورمان بود که آثار مذهبی متعددی از خود به یادگار گذاشت.
فرجالله سلحشورنیا، معروف به فرجالله سلحشور، در ۱۲ آبان ۱۳۳۱ در شهر قزوین متولد شد. او فعالیت هنری خود را پیش از انقلاب با بازی در نمایشهای مذهبی مساجد آغاز کرد و از همان زمان دغدغه پرداختن به موضوعاتی الهامگرفته از مکتب دین، نهجالبلاغه، احادیث و قرآن را داشت.
پس از انقلاب، سلحشور وارد حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی شد و همراه با محمدرضا هنرمند، محسن مخملباف، محمد کاسبی، بهزاد بهزادپور، مجید مجیدی، منوچهر حقانیپرست، تاجبخش فنائیان، شهریار بحرانی و چند جوان مذهبی دیگر پایهگذار ساخت و تولید اولین محصول حوزه هنری یعنی فیلم «توبه نصوح» در سال ۱۳۶۱ شد.
بازی روان و هنرمندانه او در نقش اصلی این فیلم هنوز در ذهن مردم جای دارد. او شخصیت فردی را به تصویر کشید که به مردم پول نزول میدهد و آنان را میآزارد تا خود به رفاه برسد، اما پس از حمله قلبی و تصور خانوادهاش از مرگ او، در مراسم تدفین به هوش میآید و دچار تحول روحی عمیق میشود. سلحشور در کارنامه خود علاوه بر بازیگری و نویسندگی، کارگردانی مجموعههای تلویزیونی تاریخی ـ مذهبی چون «ایوب پیامبر»، «مردان آنجلس» و «یوسف پیامبر» را نیز بر عهده داشت.
از آثار تاریخی ـ مذهبی فرجالله سلحشور میتوان به تهیهکنندگی مجموعه «قصههای تبیان» (۱۳۹۴)، کارگردانی، تهیهکنندگی، نویسندگی و بازی در سریال «یوسف پیامبر» (۱۳۸۳ تا ۱۳۸۷)، کارگردانی «مردان آنجلس» (۱۳۷۶)، بازی در «دنیای وارونه» (۱۳۷۶)، بازی و کارگردانی و فیلمنامهنویسی «ایوب پیامبر» (۱۳۷۲)، بازی در «انسان و اسلحه» (۱۳۶۷)، «گورکن» (۱۳۶۳) و «توبه نصوح» (۱۳۶۱) اشاره کرد. او همچنین با محوریت دفاع مقدس، بازی درخشانی در فیلم «پرواز در شب» در نقش شهید مهدی نریمان، فرمانده گردان کمیل، در سال ۱۳۶۵ ایفا کرد.
در سال ۱۳۹۰ در دوازدهمین جشنواره حافظ، مجموعه تلویزیونی «یوسف پیامبر» برنده تندیس حافظ شد. در سال ۱۳۷۲ در دوازدهمین جشنواره فیلم فجر، برای فیلم «ایوب پیامبر»، دیپلم افتخار بهترین کارگردان اول را دریافت کردو در سال ۱۳۶۲ در سومین جشنواره فیلم دفاع مقدس، دیپلم افتخار بهترین تهیهکنندگی فیلم «انسان و اسلحه» را از آن خود کرد. فرجالله سلحشور از چهرههای شاخص سینما و تلویزیون ایران در حوزه آثار مذهبی و قرآنی بود. او با تمرکز بر روایتهای دینی تلاش کرد تصویری نمایشی و در عین حال وفادار به متون اسلامی ارائه دهد.
نام او بیش از هرچیز با مجموعههای تاریخی-مذهبی دهههای ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰ گره خورده است که مخاطبان فراوانی در ایران و برخی کشورهای دیگر به دست آوردند. نگاه ایدئولوژیک و دغدغههای مذهبی سلحشور، مسیر حرفهای او را شکل داد و باعث شد تمرکز اصلیاش بر تولید آثار دینی باشد. سلحشور معتقد بود هنر باید در خدمت مفاهیم قرآنی و اخلاقی قرار گیرد و به ساخت آثار سرگرمکننده صرف اعتقادی نداشت.
او بارها تأکید میکرد سینما باید ابزار ترویج ارزشهای اسلامی باشد. همین دیدگاه سبب شد آثارش ساختاری کلاسیک، با روایت خطی و تأکید مستقیم بر مفاهیم اخلاقی داشته باشند. سلحشور در تولید آثار خود بر بازسازی فضاهای تاریخی، طراحی لباس متناسب با روایتهای مذهبی و دیالوگهای مبتنی بر متون دینی تأکید میکرد. منتقدانش گاه سبک او را شعاری میدانستند، اما هوادارانش وفاداری او به منابع دینی را نقطه قوت اصلی آثارش برمیشمردند.
یکی از نخستین مجموعههای مذهبی در تاریخ رسانه ملی «مردان آنجلس» بود؛ سریالی برگرفته از داستان اصحاب کهف در قرآن، که با استقبال چشمگیر مخاطبان روبهرو شد و یکی از تجربههای جدی صدا و سیما در بازنمایی داستانهای قرآنی به شمار میرود. مشهورترین اثر سلحشور مجموعه «یوسف پیامبر» است که روایت زندگی حضرت یوسف (ع) را به تصویر کشید. این سریال با تولید پرهزینه، طراحی صحنه گسترده و روایت دقیق، یکی از پروژههای بزرگ تلویزیونی ایران محسوب میشود و در چندین کشور نیز پخش شده است.
سلحشور را میتوان از مهمترین چهرههای جریان سینمای دینی ایران دانست؛ او الگویی از تولید آثار کاملاً مبتنی بر متون قرآنی ارائه داد و نشان داد که میتوان داستانهای مذهبی را در قالب مجموعههای بلند تلویزیونی بازآفرینی کرد. هرچند دیدگاههای صریح و گاه جنجالی او درباره سینمای ایران و برخی هنرمندان باعث شکلگیری نقدها و حواشی فراوان شد، اما نقش او در تثبیت ژانر آثار تاریخی ـ قرآنی در تلویزیون ایران انکارناپذیر است. سلحشور فعالیت هنری خود را از تئاتر آغاز کرد و پس از انقلاب اسلامی وارد سینما و تلویزیون شد.
از همان ابتدا رویکرد ایدئولوژیک و اعتقادیاش مسیر حرفهای او را مشخص کرد. او هنر را ابزاری برای ترویج مفاهیم دینی میدانست و معتقد بود سینما باید در خدمت ارزشهای اخلاقی و قرآنی قرار گیرد. این نگاه چارچوب فکری آثار او را شکل داد؛ روایتهایش اغلب مستقیم، صریح و فاقد ابهامهای فرمی رایج در سینمای مدرن بودند. پررنگترین و پرهزینهترین اثر او، سریال یوسف پیامبر بود. این مجموعه با روایت تفصیلی زندگی حضرت یوسف (ع)، ساختاری طولانی و اپیزودیک داشت و تلاش میکرد وفاداری کامل به متن قرآنی را حفظ کند. موفقیت این سریال در جذب مخاطب داخلی و بینالمللی نشان داد که درام مذهبی میتواند به جریان اصلی رسانه ملی تبدیل شود. آثار سلحشور ساختاری کلاسیک دارند؛ روایت زمانی مستقیم، قهرمانمحوری روشن و تأکید بر تقابل خیر و شر.
او از پیچیدگیهای فرمی و روایتهای چندلایه پرهیز میکرد و پیام اخلاقی را در اولویت قرار میداد. دیالوگ در آثار او نقش محوری دارد؛ مفاهیم اعتقادی بهصورت گفتاری و مستقیم منتقل میشوند و آثارش رنگ آموزشی و خطابهای به خود میگیرند.
طراحی لباس و صحنه در پروژههایش، بهویژه در «یوسف پیامبر»، گسترده و پرجزئیات بود. هرچند برخی منتقدان درباره دقت تاریخی آن بحث داشتند، خلق فضای باشکوه تاریخی از شاخصههای اصلی کار او بود. سلحشور را میتوان نماینده شاخص درام قرآنی مستقیم در تلویزیون ایران دانست؛ جریانی که بر وفاداری به متن مقدس و انتقال بیواسطه پیام دینی تأکید دارد. در حالی که دیگر کارگردانان مذهبی ایران برداشتهای گوناگونی از دین در هنر ارائه دادند، سلحشور بیش از همه بر بازآفرینی صریح داستانهای انبیاء تمرکز داشت.
این تمایز سبب شد آثارش هم مخاطبان پرشمار داشته باشند و هم منتقدان جدی؛ اما جایگاه او در تاریخ تولیدات مذهبی ایران تثبیت شده است. پخش «یوسف پیامبر» در اواخر دهه ۱۳۸۰ همزمان با گسترش شبکههای ماهوارهای فارسیزبان بود. در چنین فضایی، تولید یک مجموعه مذهبی پرهزینه با ساختاری طولانی، تلاشی برای تثبیت گفتمان دینی در رسانه ملی محسوب میشد. این سریال نهتنها در ایران، بلکه در کشورهای خاورمیانه و برخی کشورهای آسیایی دوبله و پخش شد.
داستان حضرت یوسف (ع) بهدلیل حضور مشترک در قرآن و کتاب مقدس، ظرفیت بالایی برای ارتباط بینفرهنگی داشت. این روایت از معدود داستانهای قرآنی است که ساختار دراماتیک کامل دارد؛ حسادت برادران، سقوط و زندان، صعود و قدرت، بخشش نهایی و فراز و فرودی که امکان جذب مخاطب عام را فراهم میکند. شخصیت یوسف نماد صبر، پاکدامنی و عدالت است. در فضای اجتماعی آن دوره چنین الگویی با گفتمان اخلاقی رسمی همسو بود و بهعنوان یک الگوی هنجاری بازنمایی شد.
از منظر فنی نیز آثار سلحشور نمونههای خوبی برای نقد و بررسیاند: میزانسنهای هوشمندانه و متقارن برای نمایش نظم و عدالت، قابهای باز و باشکوه در صحنههای قدرت، حرکتها و دکوپاژهای دقیق و چشمنواز متناسب با فیلمنامه.
در تدوین نیز ساختاری آرام و کلاسیک دیده میشود؛ پرهیز از برشهای سریع و تدوینهای پرتنش مدرن. سلحشور سرانجام در ۲۷ دیماه ۱۳۹۴ بهدلیل ابتلا به سرطان ریه در بیمارستان بستری شد و هشتم اسفند همان سال، در بیمارستان بقیهالله تهران و در سن ۶۳ سالگی درگذشت. آرامگاه او در امامزادگان سیدجعفر و سیدهحمیده خاتون، واقع در باغ فیض تهران قرار دارد؛ امروزه یاد و راه او همچنان زنده است.
هادی ابراهیمی کیاپی