استان کرمان این روز‌ها در یک پارادوکس اقلیمی گرفتار شده است. از یک سو، آمار‌ها از بارش ناچیز ۰.۷ میلی‌متری در سال آبی جاری و خشکسالی شدید حکایت دارند و سد‌ها با کمتر از ۲۵ درصد ظرفیت نفس می‌کشند، و از سوی دیگر، پیش‌بینی‌ها از بازگشت بارش‌ها به حالت نرمال از نیمه آذر خبر می‌دهند.
استان کرمان این روز‌ها در یک پارادوکس اقلیمی گرفتار شده است. از یک سو، آمار‌ها از بارش ناچیز ۰.۷ میلی‌متری در سال آبی جاری و خشکسالی شدید حکایت دارند و سد‌ها با کمتر از ۲۵ درصد ظرفیت نفس می‌کشند، و از سوی دیگر، پیش‌بینی‌ها از بازگشت بارش‌ها به حالت نرمال از نیمه آذر خبر می‌دهند.
اما تهدید اصلی جایی است که تغییر اقلیم، این باران‌های رحمت را به رگبار‌های ویرانگر و سیل‌آسا تبدیل کرده است؛ بارانی که زمینِ تشنه فرصت نوشیدنش را ندارد.
ال‌نینو؛ پدیده‌ای جهانی با اثرات محلی
برای درک وضعیت امروز کرمان، باید نگاهی به نقشه‌های اقلیمی جهان انداخت.
ال‌نینو نوعی نوسان اقلیمی جهانی است که هر چند سال یک‌بار در اثر افزایش دمای سطحی آب در نواحی استوایی اقیانوس آرام رخ می‌دهد.
کرمان در گرداب تغییر اقلیم؛ از تشنگیِ ۰.۷ میلی‌متری تا تهدید سیلاب‌های ناگهانی
در فاز ال‌نینو، باد‌های تجاری تضعیف می‌شوند و حجم عظیمی از آب گرم به سمت شرق حرکت می‌کند؛ همین تغییر دمایی، نقشه بارش و دما را در سراسر زمین دگرگون می‌سازد.
رئیس مرکز پیش‌بینی اداره کل هواشناسی استان کرمان با تاکید بر اینکه ال‌نینو پدیده تازه‌ای نیست، به بررسی آماری ۷۰ ساله در ایران اشاره می‌کند: از این ۷۰ سال، ۱۷ سال آن مصادف با ال‌نینو بوده است. در این سال‌ها حداقل بارش کشور ۱۸۴ میلی‌متر و حداکثر حدود ۳۷۳ میلی‌متر بوده است.
وی با اشاره به داده‌های سال‌های ۱۹۵۱ تا ۲۰۲۵ میلادی، تاکید می‌کند:، ال‌نینو همیشه به معنای بارندگی زیاد نیست؛ چراکه در برخی سال‌ها مانند ۲۰۲۳، با وجود وقوع ال‌نینو، شاهد بارشی کمتر از حد نرمال در کشور بوده‌ایم.
حمیده حبیبی می‌گوید: در سال آبی گذشته، اکثر مناطق استان کرمان به جز بخش‌هایی از غرب، دچار خشکسالی شدید تا بسیار شدید بوده‌اند، همچنین در سال آبی جاری (از ۱ مهر سال جاری) میانگین بارش استان تنها ۰.۷ میلی‌متر ثبت شده که نسبت به دوره بلندمدت ۵۷ درصد کاهش داشته است.
به گفته وی؛ نکته تامل‌برانگیز اینجاست که حتی پربارش‌ترین نقاط استان نیز وضعیت اسفباری دارند؛ به طوری که قلعه گنج و جیرفت به ترتیب با تنها ۲.۸ و ۲.۵ میلی‌متر بارش، بیشترین سهم را از آسمان استان داشته‌اند.
به گفته رییس مرکز پیش بینی اداره کل هواشناسی استان کرمان خشکسالی در کرمان فقط یک پدیده اقلیمی نیست؛ یک بحران اجتماعی و اقتصادی است که زندگی مردم را در برگرفته است.
یکی از باغداران پسته در حوالی رفسنجان که سال‌هاست با خشکیدگی درختانش دست‌وپنجه نرم می‌کند، به خبرنگار ما می‌گوید: زمین ما دیگر مثل گذشته آب نمی‌خورد. چاه‌ها خشک شده‌اند و قطعی برق چاه‌های کشاورزی کار را یکسره کرده است. هر روز که به باغ می‌آیم، شاهد خشک شدن یک درخت دیگر هستم. شرایط به‌گونه‌ای شده که بسیاری از خرده‌مالکان دیگر توان ادامه کشاورزی را ندارند و دارند بساطشان را جمع می‌کنند.
در جنوب استان نیز، خشکیدن منابع آبی، ۲۵ روستا با جمعیتی بالغ بر ۵ هزار نفر را بدون دسترسی پایدار به آب آشامیدنی سالم رها کرده است.
پیرمردی از اهالی یکی از این روستا‌ها می‌گوید: ما برای آب آشامیدنی باید مسافت‌های طولانی را طی کنیم. جوان‌ها که رفتند شهر، اینجا فقط پیرمرد‌ها و پیرزن‌ها مانده‌اند. فرونشست زمین هم دیگر کار را تمام کرده است؛ گاهی صدای ترک خوردن دیوار‌های خانه‌ها را می‌شنویم که مثل یک زلزله خاموش است.
در میان انبوه تلخکامی‌ها، پیش‌بینی‌های هواشناسی از اواسط پاییز خبر‌های تازه‌ای دارند.
بر اساس اعلام رئیس مرکز پیش‌بینی هواشناسی کرمان، برای نیمه آبان تا نیمه آذر، بارش در بیشتر مناطق کشور از نرمال بیشتر خواهد بود.
برای نیمه آذر تا نیمه دی، بارش در شمال و غرب کشور بیش از نرمال پیش‌بینی شده است، اما در این میان، بارش در استان کرمان در این بازه زمانی تقریباً در محدوده نرمال خواهد بود.
وی تصریح کرد: در مجموع، بارش‌ها در استان کرمان در پاییز امسال از نرمال تا بیش از نرمال و عمدتاً در حد نرمال پیش‌بینی شده است.
اما این خبر خوب، یک روی تاریک هم دارد.
به گفته حبیبی کارشناسان تاکید می‌کنند: که تغییر اقلیم باعث شده بارش‌ها ماهیت پیوسته و آرام خود را از دست بدهند و به صورت رگباری، کوتاه و با شدت بالا ظاهر شوند. در چنین شرایطی، زمینِ خشک و تشنه فرصت جذب این آب را ندارد؛ نتیجه چه می‌شود؟ رواناب‌های شدید و در نهایت، وقوع سیلاب.
وی می‌گوید:از سوی دیگر، پیش‌بینی‌ها حاکی از آن است که برای پاییز و زمستان، میانگین دما بالاتر از حد نرمال باشد؛ این تغییر دما باعث می‌شود درختان زودتر از موعد مقرر بیدار شوند و در معرض سرمای دیررس بهاره قرار گیرند.
افزایش تبخیر و تعرق ناشی از گرمای هوا نیز نیاز آبی گیاهان را بیشتر کرده و منابع آب زیرزمینی را بیش از پیش تحت فشار قرار می‌دهد.
در میان این چالش‌ها، پروژه انتقال آب از خلیج فارس به عنوان یکی از استراتژیک‌ترین راهکار‌ها دنبال می‌شود، هرچند تأخیر در تکمیل آن، صبر مردمان تشنه را طاق کرده است. در سطح محلی نیز طرح‌هایی مانند حفر چاه‌های جدید، آبرسانی سیار به روستا‌های بحرانی و اصلاح الگوی کشت به سمت محصولات کم‌آب‌بر در دستور کار قرار گرفته است. اما آنچه کارشناسان بر آن تأکید دارند، مشارکت مردمی و مدیریت واقعی مصرف است؛ چراکه بدون همراهی بهره‌برداران، اعمال محدودیت‌های جدی در برداشت و توزیع آب اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.
کرمان امروز تصویری از فردایی است که اگر امروز برای آن چاره‌ای نشود، شاید فردا بسیار دیر باشد.
زمینی که از تشنگیِ ۰.۷ میلی‌متر باران می‌سوزد، از ترس سیلاب‌های ناگهانی می‌لرزد و مردمانی که در دوراهی ماندن و کوچ اجباری، نفس در سینه حبس کرده‌اند.
نجات کرمان دیگر تنها با اتکا به بارش‌های آسمان ممکن نیست؛ بلکه نیازمند درک درست این تحولات اقلیمی، آمادگی زیرساختی برای مهار سیلاب‌ها، مدیریت هوشمند منابع آب، اصلاح الگوی کشت و سازگاری با واقعیت‌های جدیدِ زمین است.
شاید وقت آن رسیده که به جای انتظار برای معجزه باران، به استقبال تغییرات برویم و برای آنها برنامه داشته باشیم. آب قرار است بیاید، اما آیا زمین و مردمانش برای پذیرش آن آماده‌اند؟